Ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο αναμένεται να φτάσει στην Αθήνα την Τρίτη, βάσει του προγράμματος, για μια διήμερη επίσκεψη στη χώρα. Ο κύριος στόχος του ταξιδιού είναι ο 6ος γύρος του Στρατηγικού Διαλόγου μεταξύ Ελλάδας και ΗΠΑ, μια συνάντηση που προγραμματίζεται να δώσει νέα ώθηση σε μια σχέση ήδη στρατηγική και υψηλού επιπέδου.

Η επίσκεψη παρουσιάζεται ως σημαντικό βήμα για τη δυναμική προοπτική των ελληνοαμερικανικών σχέσεων, ιδίως σε ένα ιδιαίτερα ρευστό διεθνές περιβάλλον, όπου η αμερικανική εξωτερική πολιτική αντιμετωπίζει πολλαπλές προκλήσεις. Το ότι ο επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ επιλέγει την Ελλάδα για μία από τις όλο και πιο σπάνιες επισκέψεις του στο εξωτερικό υποδηλώνει το ιδιαίτερο ενδιαφέρον που οι ΗΠΑ αποδίδουν στη σχέση με την Αθήνα.

Σύμφωνα με πληροφορίες, ο Ρούμπιο θα μεταβεί στην Ελλάδα μετά την επίσκεψή του στην Ισλανδία και στη συνέχεια θα ταξιδέψει στην Πορτογαλία. Η επιλογή να μη συνδυάσει την Αθήνα με ταυτόχρονη επίσκεψη στην Άγκυρα αξιολογείται ως ιδιαίτερα θετική. Η αμερικανική διπλωματική παράδοση έχει επί δεκαετίες ακολουθήσει μια πολιτική ισορροπιών, με κάθε επίσκεψη Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών στην περιοχή να συνδυάζεται, κατά κανόνα, με επισκέψεις τόσο στην Άγκυρα όσο και στην Αθήνα.

Οι αναφερόμενες σπάνιες εξαιρέσεις τα τελευταία 50 χρόνια ήταν οι επισκέψεις του Τζον Κέρι στις 2/12/15 και του Μάικ Πομπέο στις 5/10/19. Η διπλωματική αυτή πρακτική δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στην επιλογή του Ρούμπιο να έρθει μόνο στην Ελλάδα, σε μια περίοδο κατά την οποία οι ΗΠΑ ενισχύουν την παρουσία τους στην Ανατολική Μεσόγειο και αντιμετωπίζουν έντονες γεωπολιτικές και ενεργειακές πιέσεις.

Ο 6ος γύρος του Στρατηγικού Διαλόγου είχε αρχικά προγραμματιστεί για τον Δεκέμβριο του 2025. Οι εξελίξεις στη Βενεζουέλα και, κατόπιν, στη Μέση Ανατολή, με τον πόλεμο στο Ιράν, οδήγησαν σε συνεχείς αναβολές. Η νέα ημερομηνία υποδηλώνει ότι υπάρχει και προσωπική επιθυμία του Ρούμπιο να επισκεφθεί την Ελλάδα, ακόμη και πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ.

Ο Ρούμπιο θεωρείται άριστος γνώστης των θεμάτων της περιοχής. Από το 2019, μαζί με τον Δημοκρατικό γερουσιαστή Μπομπ Μενέντεζ, έχει πρωτοστατήσει στην υιοθέτηση σημαντικών νομοθεσιών, όπως το Eastern Mediterranean Security and Energy Partnership Act. Το πλαίσιο αυτό επανασχεδίασε την αμερικανική στρατηγική για την περιοχή και ανέδειξε τη συμμαχία των ΗΠΑ με την Ελλάδα, την Κύπρο και το Ισραήλ. Ένα βήμα παραπέρα έκανε το U.S.-Greece Defense and Interparliamentary Partnership Act του 2021, που ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την ελληνοαμερικανική αμυντική σχέση.

Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ δεν θεωρείται τυχαίο πολιτικό στέλεχος, αλλά κομματικό πρόσωπο πρώτης γραμμής με φιλοδοξία να διεκδικήσει ακόμη σημαντικότερο ρόλο, πιθανότατα ως υπόψηφιος του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος για να διαδεχθεί τον Ντόναλντ Τραμπ. Η δική του επιλογή για την Αθήνα ενισχύει ακόμη περισσότερο το ενδιαφέρον της Ουάσινγκτον για την Ελλάδα και τη στρατηγική θέση της στην περιοχή.

Η ανακοίνωση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ για την επίσκεψη δίνει έμφαση στην ενίσχυση των βασικών προτεραιοτήτων της αμερικανικής κυβέρνησης. Ο Ρούμπιο αποσκοπεί στην «εμβάθυνση της συνεργασίας μας σε βασικές προτεραιότητες της (σ.σ.: αμερικανικής) κυβέρνησης, συμπεριλαμβανομένης της αμυντικής συνεργασίας και της περιφερειακής και ενεργειακής ασφάλειας». Η διατύπωση καλύπτει τρία κομβικά πεδία: την αμυντική συνεργασία, την ενεργειακή ασφάλεια και τη συνολική σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου.

Για την ελληνική πλευρά, η παρουσία του Ρούμπιο στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία αμφισβητεί έντονα κυριαρχικά δικαιώματα της Ελλάδας. Η επίσκεψη συμβαίνει παράλληλα με πρωτοβουλίες στην περιοχή που έχουν υποστηριχθεί από τις ΗΠΑ και αφορούν στην ασφάλεια, την ενέργεια και τη διασυνδεσιμότητα.

Η Τουρκία έχει αντιδράσει πολλές φορές στην αναβάθμιση της ελληνοαμερικανικής συνεργασίας με επίκεντρο την Αλεξανδρούπολη. Η Τουρκία βλέπει ανταγωνιστικά την εναλλακτική οδό μεταφοράς ενέργειας προς τα Βαλκάνια μέσω του Κάθετου Διαδρόμου, ενώ αντιμετωπίζει με απειλές τον GSI καθώς και έργα διασυνδεσιμότητας τα οποία έχουν την υποστήριξη των ΗΠΑ. Η Αθήνα θέλει η επίσκεψη να επιβεβαιώσει ότι οι σύμμαχοι της παραμένουν δεσμευμένοι στην προστασία των ελληνικών συμφερόντων και στην ενίσχυση του ρόλου της Ελλάδας ως πυλώνα της περιφερειακής σταθερότητας.

Πίσω από την επίσκεψη υπάρχει ένα ισχυρό διπλωματικό υπόβαθρο. Η Συμφωνία Αμοιβαίας Αμυντικής Συνεργασίας Ελλάδας–ΗΠΑ, Mutual Defense Cooperation Agreement ή MDCA, σε αναθεωρημένη μορφή υπογράφηκε το 2021 από τον Νίκο Δένδια και τον Αντόνι Μπλίνκεν και τέθηκε σε ισχύ το 2022. Σημαντικό κείμενο αποτελεί επίσης η επιστολή Πομπέο του 2020, η οποία περιείχε, μεταξύ άλλων, την αμερικανική εγγύηση για την «ασφάλεια και ευημερία» της Ελλάδας.

Η επίσκεψη προετοιμάζεται εδώ και καιρό και βρίσκεται στο επίκεντρο τακτικών τηλεφωνικών επικοινωνιών με τον Γιώργο Γεραπετρίτη. Ο Ρούμπιο θα ξεκινήσει την παρουσία του στην Ελλάδα με συνάντησή τους στο υπουργείο Εξωτερικών. Παράλληλα θα αρχίσει ο Στρατηγικός Διάλογος, με τον συντονισμό του να αναλαμβάνει η υφυπουργός Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου και με τη συμμετοχή εκπροσώπων των αρμόδιων υπουργείων για τα ζητήματα διμερούς συνεργασίας που θα τεθούν στην ημερήσια διάταξη.

Ο Αμερικανός υπουργός θα δεχθεί επίσης από τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη για μια ευρύτερη ανασκόπηση των ελληνοαμερικανικών σχέσεων και των περιφερειακών εξελίξεων. Η ατζέντα θα καλύπτει τη Μέση Ανατολή, την Ανατολική Μεσόγειο, τον πόλεμο στην Ουκρανία και τον πόλεμο στο Ιράν. Η ελληνική πλευρά επιδιώκει από τον Ρούμπιο μια ρητή επαναβεβαίωση του ρόλου της Ελλάδας ως πυλώνα σταθερότητας και παρόχου ασφάλειας στην περιοχή.

Μετά την ολοκλήρωση των συναντήσεων αναμένεται να εκδοθεί το κοινό ανακοινωθέν του 6ου Στρατηγικού Διαλόγου Ελλάδας–ΗΠΑ. Το κείμενο βρίσκεται ακόμη υπό διαπραγμάτευση, με το κύριο βάρος της επεξεργασίας να πέφτει στον υπουργό Εξωτερικών Γιώργο Γεραπετρίτη, στην υφυπουργό Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου και στον Έλληνα πρεσβευτή στην Ουάσινγκτον Αντώνη Αλεξανδρίδη.

Στο ανακοινωθέν αναμένεται να υπάρξει αναλυτική αξιολόγηση της μέχρι τώρα πορείας των ελληνοαμερικανικών σχέσεων, η οποία αποτιμάται ως ιδιαίτερη θετική. Παράλληλα θα παρουσιαστούν τα επόμενα βήματα σε ενεργεια και διασυνδεσιμότητα ενέργειας και δεδομένων, ασφάλεια, άμυνα, εμπόριο, επενδύσεις και πολιτισμό. Ξεχωριστή θέση αναμένεται να έχει η αναφορά στην Τεχνητή Νοημοσύνη, αποδεικνύοντας ότι η συνεργασία δεν περιορίζεται σε αμυντικά και γεωπολιτικά ζητήματα.

Στην ενέργεια, κεντρική θέση αναμένεται να έχει ο Κάθετος Διάδρομος. Ο οδικός αυτός παρουσιάζεται ως στρατηγική επιλογή για την ενεργειακή απεξάρτηση των χωρών των Δυτικών Βαλκανίων και της Ανατολικής Ευρώπης, με βασικό πλεονέκτημα την προμήθεια αμερικανικού LNG. Οι τοποθετήσεις υψηλού επιπέδου αναμένεται να στείλουν καθησυχαστικά μηνύματα μέσα από τη δημόσια συζήτηση που ξεκίνησε με το πρόσφατο δημοσίευμα της Wall Street Journal.

Στην ατζέντα βρίσκεται επίσης η έναρξη γεωτρήσεων και ερευνών από τις αμερικανικές εταιρείες EXXON MOBIL και Chevron στα οικόπεδα που η Ελλάδα έχει παραχωρήσει προς έρευνα και εκμετάλλευση υδρογονανθράκων. Η επίσημη αμερικανική στήριξη στην ενεργοποίηση των αμερικανικών πετρελαϊκών κολοσσών στην Ελλάδα, ιδίως της Chevron νότια της Κρήτης, έχει ιδιαίτερη σημασία ενόψον των αμφισβητήσεων που έχει εγείρει η λιβυκή πλευρά, επικαλούμενη το λεγόμενο «Τουρκολιβυκό Μνημόνιο».

Σημαντικό κομμάτι του Στρατηγικού Διαλόγου αφορά την αμυντική συνεργασία, η οποία έχει αποκτήσει σημαντικό βάθος τα τελευταία χρόνια. Η προηγούμενη συμφωνία προβλέπει την αναβάθμιση των F-16 σε παραγωγική έκδοση Viper, ενώ έχει δρομολογηθεί η υλοποίηση της συμφωνίας για την απόκτηση μαχητικών F-35. Σύμφωνα με πληροφορίες, το Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας διαμορφώνει επιστολή ενδιαφέροντος, Letter of Interest, με παραλήπτη την αμερικανική πλευρά, με σκοπό την αίτηση για πρόσθετο εξοπλισμό τόσο για τα αναβαθμισμένα F-16 Viper όσο και για τα F-35.

Μεταξύ των πιθανών παρεμβάσεων περιλαμβάνονται πύραυλοι αέρος-αέρος, αντιπλοϊκοί και όπλα κρούσης, όπως οι AMRAAM, AIM-260 JATM, AIM-120D και AIM-9X Sidewinder. Υπάρχει επίσης ενδιαφέρον για τον στρατηγικό πύραυλο AGM-158 JASSM-ER και τον πύραυλο κατά πλοίων επιφανείας AGM-84 Harpoon. Παράλληλα, από την Ελλάδα εκδηλώνεται ενδιαφέρον για την προώθηση συμφωνίας που θα καλύπτει την αναβάθμιση και των υπόλοιπων 38 F-16 σε Viper.

Οι Ενοπλες Δυνάμεις επιδιώκουν επίσης την απόκτηση μεταχειρισμένων τροχοφόρων τεθωρακισμένων οχημάτων Stryker 8x8 για τον Στρατό Ξηράς και λειτουργικών Bradley από τα αποθέματα του Αμερικανικού Στρατού. Από την αμερικανική πλευρά έχει εκφραστεί προβληματισμός για το γεγονός ότι σημαντικές ελληνικές αμυντικές προμήθειες έχουν κατευθυνθεί σε ευρωπαϊκές και ισραηλινές εταιρείες. Παράλληλα, υπάρχει έντονο ενδιαφέρον για την προώθηση μίας από τις τρεις αμερικανικές εταιρείες στην προμήθεια συστημάτων αυτοπροστασίας των F-16. Σύμφωνα με πληροφορίες, υπάρχει όμως πιο ανταγωνιστική πρόταση από το Ισραήλ, τόσο ως προς το κόστος όσο και ως προς την ασφάλεια του συστήματος.

Στις συνομιλίες θα συζητηθεί επίσης η συνεργασία 3+1, δηλαδή Ελλάδα, Κύπρος, Ισραήλ και ΗΠΑ. Παρότι το θέμα περιλαμβάνεται στην ατζέντα, σύμφωνα με πληροφορίες δεν υπάρχει διάθεση από την αμερικανική πλευρά για συνάντηση σε επίπεδο υπουργών Εξωτερικών, ενώ σε επίπεδο υπουργών Ενέργειας αναμένεται να υπάρξει συνέχεια. Μετά τη συνάντηση του σχήματος στο Χιούστον, η επόμενη πιθανή συνάντηση αναμένεται τον Δεκέμβριο στα Ιεροσόλυμα.

Στο πλαίσιο του Στρατηγικού Διαλόγου αναμένεται επίσης να υπογραφεί η ανανέωση της Πολιτιστικής Συμφωνίας, η οποία προβλέπει την επιστροφή κλεμμένων πολιτιστικών αγαθών. Η ανανέωση θα δώσει συνέχεια σε μια από τις μακροχρόνιες διμερείς πρωτοβουλίες, ενισχύοντας παράλληλα την ανθρώπινη και πολιτιστική διάσταση της συνεργασίας.

Η Ουάσινγκτον έχει προχωρήσει σημαντικά βήματα και στην ενίσχυση της στρατηγικής συνεργασίας με την Κύπρο, παρά τις αντιδράσεις της Τουρκίας. Πρόσφατα ανανεώθηκε η άρση του εμπάργκο για την πώληση αμερικανικών εξοπλισμών προς την Κυπριακή Δημοκρατία. Η Ουάσινγκτον έστειλε επιπλέον μήνυμα μέσω της συμμετοχής στην ετήσια στρατιωτική παρέλαση στη Λευκωσία για την επέτειο της Ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, παρά τα αιτήματα από Αίγυπτο και Γαλλία, ενώ τμήμα 17 Αμερικανών πεζοναυτών από το αντιτορπιλικό USS Roosevelt συμμετείχε στην εκδήλωση.

Στο μήνυμά του για την Κυπριακή Ανεξαρτησία, ο Ρούμπιο τονίζει ότι οι ΗΠΑ παραμένουν σταθερές στην υποστήριξή τους για μια λύση υπό κυπριακή καθοδήγηση, με τη μεσολάβηση του ΟΗΕ, που θα επανενώνει το νησί ως διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, σύμφωνα με τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών. Η θέση αυτή απορρίπτει ευθέως την τουρκική πρόταση, όπως διατυπώθηκε από τον πρόεδρο Ταγίπ Ερντογάν στο βήμα των Ηνωμένων Εθνών, η οποία παραπέμπει σε λύση «δύο κρατών».

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αναφορά του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ότι «η συνεργασία (ΗΠΑ - Κυπριακής Δημοκρατίας) στον τομέα της άμυνας και της ενέργειας έχει ενισχύσει την περιφερειακή ασφάλεια». Η δήλωση απευθύνεται, μεταξύ άλλων, στις τουρκικές αιτιάσεις για τα μέτρα ενίσχυσης της αμυντικής αποτροπής που λαμβάνει η κυπριακή κυβέρνηση και για την εντατικοποίηση της διαδικασίας αξιοποίησης των κοιτασμάτων φυσικού αερίου στην κυπριακή ΑΟΖ, στην οποία πλέον συμμετέχουν και αμερικανικές πετρελαϊκές εταιρείες.