Πώς εξελίχθηκαν οι σχέσεις των ΗΠΑ με το Ιράν – Τα γεγονότα ορόσημα

Από το πραξικόπημα του '53 στην κρίση του 2025: ΗΠΑ-Ιράν σε αναμμένα κάρβουνα

Κόσμος
Δημοσιεύθηκε  · 3 λεπτά ανάγνωση

Η «εκρηκτική» σχέση των ΗΠΑ με το Ιράν, την οποία παρακολουθεί η διεθνής κοινότητα με κομμένη την ανάσα, δεν είναι σημερινό φαινόμενο. Η αντιπαλότητα αυτή ρίζωσε βαθιά πριν από δεκαετίες, με το 1953 να αποτελεί χρονιά-ορόσημο. Τότε, ένα πραξικόπημα ανέτρεψε τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό του Ιράν, Μοχάμεντ Μοσαντέκ.

Ο ρόλος της CIA και του Ηνωμένου Βασιλείου υπήρξε καθοριστικός σε εκείνη την επιχείρηση. Ο φόβος ότι οι πολιτικές του Μοσαντέκ θα έφερναν την Τεχεράνη πιο κοντά στη Σοβιετική Ένωση, σε συνδυασμό με την ανάγκη προστασίας των δυτικών οικονομικών συμφερόντων στο πετρέλαιο, οδήγησαν στην ανατροπή του. Στις 19 Αυγούστου 1953, ο Σάχης Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί επανήλθε στην εξουσία, σηματοδοτώντας για πολλούς Ιρανούς την αρχή μιας οργής που θα ξεσπούσε χρόνια μετά.

Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 ήταν το αποτέλεσμα δεκαετιών καταστολής από τον Σάχη και τη μυστική του αστυνομία. Οι μαζικές διαδηλώσεις ανάγκασαν τον ηγέτη σε εξορία, ενώ ο στρατός αρνήθηκε να παρέμβει. Λίγο αργότερα, η κρίση των ομήρων παγίδευσε 52 Αμερικανούς για 444 ημέρες, ωθώντας την Ουάσινγκτον να διακόψει τους δεσμούς της με την Τεχεράνη και να παγώσει περιουσιακά στοιχεία ύψους 12 δισεκατομμυρίων δολαρίων. Αυτή η περίοδος γέννησε τις κυρώσεις, τη CENTCOM και μια εχθρότητα που διαρκεί μέχρι σήμερα.

Ο Χομεϊνί χρησιμοποίησε την κατάληψη της πρεσβείας για να συσπειρώσει τον λαό γύρω από την πολιτική του, οδηγώντας τις σχέσεις στα άκρα. Η ομηρία προκάλεσε σοκ στην αμερικανική κοινή γνώμη, αποτελώντας μάλιστα το θέμα της ταινίας «Argo» που αξίζει να παρακολουθήσετε. Η δημοφιλία του νέου καθεστώτος ενισχύθηκε περαιτέρω από την επίθεση του Ιράκ το 1980, ενώ το 1988 η κατάρριψη ενός ιρανικού επιβατικού αεροσκάφους από αμερικανικό πλοίο με 290 νεκρούς έφερε τις δύο χώρες στο χείλος του πολέμου.

Το 2002, η αποκάλυψη πυρηνικών εγκαταστάσεων από την αντιπολίτευση του Ιράν άνοιξε ένα νέο κεφάλαιο εντάσεων. Παρά τις διαψεύσεις της Τεχεράνης, ο ΟΗΕ επέβαλε κυρώσεις στην κυβέρνηση του Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ. Μια ακτίνα ελπίδας φάνηκε το 2013, όταν ο Μπαράκ Ομπάμα και ο μετριοπαθής Χασάν Ροχανί είχαν μια ιστορική τηλεφωνική επικοινωνία, η οποία οδήγησε στη διεθνή συμφωνία για τα πυρηνικά με αντάλλαγμα την άρση των κυρώσεων.

Ωστόσο, το 2018 ο Ντόναλντ Τραμπ αποχώρησε από τη συμφωνία, επαναφέροντας τις κυρώσεις και στέλνοντας αεροπλανοφόρα στον Περσικό Κόλπο. Η ένταση κορυφώθηκε το 2020 με τη δολοφονία του στρατηγού Κασέμ Σουλεϊμανί και τον όρκο εκδίκησης από τον αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Σύμφωνα με τα γεγονότα, τον Ιούνιο του 2025 σημειώθηκε μια αμερικανική επίθεση με stealth βομβαρδιστικά κατά ιρανικών πυρηνικών εγκαταστάσεων, με το Ιράν να απαντά περιορισμένα σε βάση στο Κατάρ.

«Κανένας άλλος στρατός στον κόσμο δεν θα μπορούσε να το κάνει αυτό» δήλωσε ο Ντόναλντ Τραμπ στο Truth Social μετά το χτύπημα. Η ιστορική αυτή διαδρομή φαίνεται να επιβεβαιώνει το δόγμα του Τραμπ «Ειρήνη μέσω της δύναμης», με την προσδοκία ότι η ισχύς θα αναγκάσει την άλλη πλευρά σε υποχώρηση για την επίτευξη της τελικής ειρήνης.