Η γενικότερη επικάτεψή ότι τα πρωτότοκα είναι αυταρχικά, τα μεσαία ειρηνοποιοί και τα τελευταία ταραχοποιοί κολάει στο κενό. Επιστημονικές αναλύσεις επιβεβαιώνουν: η θέση στη σειρά γέννησης μπορεί να αφήσει ίχνος, αλλα δεν προβλέπει τον μοναδικό συνδυασμό σκέψεων, συναισθημάτων και συμπεριφορών που μας καθορίζει.

Στήλη του Michael Coren στη Washington Post υπενθυμίζει ότι, κατά μέσο όρο, τα μικρότερα αδέλφια τα πάνε χειρότερα από τα πρωτότοκα σε δείκτες όπως τα ζωτικά εισοδήματα και τα εκπαιδευτικά επιτεύγματα. Αιτία, εξηγεί, οι διαφορές στον ποιοτικό χρόνο με τους γονείς και, ίσως περισσότερο, σοβαρές αναπνευστικές λοιμώξεις που διαμορφώνουν την ανάπτυξη με δεκαετιών επιπτώσεις.

Η προσωπικότητα θεωρείται σταθερή μέσω των «Πέντε Μεγάλων» χαρακτηριστικών: εξωστρέφεια, ευγένεια, ευσυνειδησία, νευρωτισμός και δεκτικότητα στις εμπειρίες. Ως υπενθυμίζει ο Τεντ Σβάμπα, ψυχολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, «οι άνθρωποι διατηρούν πάντα την ικανότητα να αλλάζουν». Η προσωπικότητα μεταβάλλεται — μερικές φορές δραματικά — ως αντίδραση σε εμπειρίες, συνειδητή προσπάθεια ή την απαλή «λείανση» των ετών.

Η υπόθεση του μεσαίου παιδιού για συνεργατική συμπεριφορά ευρέθηκε υποστήριξη μέσω του «HEXACO Personality Inventory» των Michael Ashton και Kibeom Lee (Πανεπιστήμιο Brock και Πανεπιστήμιο Κάλγκαρι), που προσθέτει την «Ειλικρίνεια-Ταπεινότητα». Η μελέτη στα Πρακτικά της Εθνικής Ακαδημίας Επιστημών (2024) δείχνει: όσοι έχουν τόσο μεγαλύτερα όσο και μικρότερα αδέλφια βαθμολογούν ψηλότερα σε ειλικρίνεια-ταπεινότητα και ευγένεια. Τα μεσαία παιδιά προηγούνται, ακολουθούμενα από τα μικρότερα, ενώ πρωτότοκα και μοναδικά παιδιά βρέθηκαν τελευταία. Το έκπληγμα: το μέγεθος της οικογένειας είχε μεγαλύτερη σημασία από τη σειρά γέννησης, εξηγώντας μόλις ~1% της διακύμανσης.

Αν η σειρά γέννησης καθόριζε την προσωπικότητα, οι διαφορές θα έντονζαν με την ηλικία. Δεν συνέβη. Οι ερευνητές εξέτασαν την εναλλακτική: οι «προσωπικότητες» της σειράς γέννησης είναι απλώς παιδικές συμπεριφορές που εγκαταλείπονται αφού φύγει κανείς από το σπίτι. Ο Tomás Lejarraga (Max Planck Institute, Βερολίνο) στα Annals of the New York Academy of Sciences (2023) βρήκε ότι νεότερα αδέλφια 10-14 ετών αναφέρατε περισσότερη ανάληψη κινδύνου. Το φαινόμενο εξασθένησε στα 20 και εξαφανίστηκε στα 30. «Οι άνθρωποι δεν ωριμάζουν ποτέ πλήρως», λέει ο Σβάμπα. Η «δοκιμασία» γίνεται 18-25 ετών, η σταθερότητα φτάνει πέρασμα στα 30. Μετά τα 60, οι αλλαγές επιταχύνονται πάλι, μερικές φορές ανατρέποντας κέρδη σε ευσυνειδησία και εξωστρέφεια, ωστόσο η συναισθηματική σταθερότητα συνεχίζει να αυξάνεται τουλάχιστον μέχρι τα 70 — το «παράδοξο της γήρανσης»: μεγαλύτερη συναισθηματική ουσία και ευεξία παρά την σωματική επιδείνωση.

Δεν υπάρχει ένα γονίδιο για την προσωπικότητα, αλλά δίδυμες μελέτες (2015) δείχνουν 40-60% διακύμανσης εξηγείται από γενετικό κώδικα. Τα υιοθετημένα αδέλφια δεν μοιάζουν σε προσωπικότητα όσο τα βιολογικά. «Παρατηρείς ότι τα αδέλφια τείνουν να μοιάζουν μεταξύ τους, αλλά αυτό δεν οφείλεται στο γεγονός ότι μεγάλωσαν στο ίδιο νοικοκυριό», είπε ο Σβάμπα. Ο Elliot Tucker-Drob (Πανεπιστήμιο Τέξας, Ώστιν) προειδοποιεί: γενετική και περιβάλλον είναι τόσο αλληλένδετα που ενισχύουν ή καταστέλλουν ο ένας τον άλλον με ακατανοήτες αλληλεπιδράσεις.

Τρίτος παράγοντας: τα γεγονότα της ζωής. Διαζύγιο, γέννηση παιδιού, συνταξιοδότηση, αρραβώνας, γάμος, υποβάθμιση στη δουλειά — με αυτή τη σειρά — παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη συσχέτιση με αλλαγές χαρακτηριστικών (Κίλι Ντούγκαν, Πανεπιστήμιο Μιζούρι, Journal of Personality 2024).

Τέλος, υπάρχει ο ιδρώτας και τα δάκρυα. «Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι οι παρεμβάσεις μπορούν και πράγματι επιφέρουν ουσιαστικές αλλαγές στην προσωπικότητα», δήλωσε η Tucker-Drob. Τακτική, επίπονη εργασία — σχέδια «αν-τότε», ημερήσια ημερολόγια αναστοχασμού, υπενθυμίσεις smartphone — απέφερε διαρκή αποτελέσματα, ειδικά σε νευρωτισμό και εξωστρέφεια.

Το συμπέρασμα: δεν μπορείς να αλλάξεις εντελώς την προσωπικότητά σου. Τα γενικά μοτίβα παραμένουν. Ενώ είναι απίθανο ένας δειλός να γίνει το πιο κοινωνικό, οι περισσότεροι αλλάζουν με την πάροδο του χρόνου. Οι προσωπικότητές μας είναι σαν τοπία: αναγνωρίσιμα με την πάροδο των χρόνων, αλλά διαμορφώνονται σταθερά από τις δυνάμεις γύρω μας και, αν το επιλέξουμε, από τη δική μας αποφασιστική προσπάθεια.